Akademik Terimler Sözlüğü

Akademik hayatta, lisansüstü başvurularda ve kadro ilanlarında sık geçen terimlerin kısa açıklamaları. Terimler her bölümde alfabetik sıralanmıştır. Kurum ve ilan koşulları değişebilir; kesin bilgi için ilgili üniversitenin ve kurumun güncel duyurusuna bakın.

Sınavlar, kurumlar ve sistemler

AİS: ÖSYM Aday İşlemleri Sistemi. Sınav başvuruları ve aday bilgileri bu sistem üzerinden yürütülür.
ALES: Akademik Personel ve Lisansüstü Eğitimi Giriş Sınavı. Lisansüstü programlara ve araştırma görevlisi, öğretim görevlisi ilanlarına başvuruda kullanılır. Sonuçları açıklandığı tarihten itibaren beş yıl geçerlidir.
BAP: Bilimsel Araştırma Projeleri birimi. Üniversitenin kendi araştırma desteğidir.
DGS: Dikey Geçiş Sınavı. Önlisans mezunlarının ve staj dışındaki mezuniyet şartlarını tamamlamış son sınıf öğrencilerinin lisans programlarına geçişinde kullanılır.
e-YDS ve e-YÖKDİL: YDS ve YÖKDİL’in ÖSYM elektronik sınav merkezlerinde bilgisayar ortamında yapılan sürümleri.
Enstitü: Lisansüstü eğitimi yürüten birim. Başvurular enstitü ilanıyla yapılır.
KPSS: Kamu Personel Seçme Sınavı. Kamu kurumlarının personel alımlarında kullanılır; araştırma ve öğretim görevlisi kadrolarında merkezi sınav ALES’tir.
ÖBP: Önlisans Başarı Puanı. DGS’de önlisans not ortalamasından hesaplanıp sınav puanına eklenen puan.
ÖSYM: Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi Başkanlığı. ALES, YDS, YÖKDİL, DGS ve KPSS gibi sınavları yapar.
Puan türü: ALES’te sayısal (SAY), sözel (SÖZ) ve eşit ağırlık (EA) puanları. Başvurulan program veya kadronun istediği puan türü esas alınır.
Senato: Rektörün başkanlığındaki üniversite kurulu. Lisansüstü taban puanları ve başvuru koşulları gibi konularda üniversitenin kendi kurallarını belirler.
TÜBİTAK: Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu. Proje ve burs desteği verir.
TÜBİTAK BİDEB: TÜBİTAK Bilim İnsanı Destek Programları Başkanlığı. Lisans, yüksek lisans, doktora ve doktora sonrası burs ve destek programlarını yürütür; güncel çağrılar TÜBİTAK duyurularındadır.
ÜAK: Üniversitelerarası Kurul. Doçentlik başvurularını ve değerlendirme sürecini yürütür.
YDS: Yabancı Dil Bilgisi Seviye Tespit Sınavı. Yabancı dil şartı için kullanılır; programlar eşdeğer sınav kabul edebilir.
YÖK: Yükseköğretim Kurulu. Üniversitelerin üst kuruluşudur; lisansüstü eğitim ve akademik atamalarla ilgili yönetmelikleri hazırlar.
YÖK Atlas: YÖK’ün yükseköğretim programlarına ait taban puan, kontenjan, yerleşen öğrenci profili gibi verileri yayımladığı resmî bilgi sistemi.
YÖK Ulusal Tez Merkezi: Türkiye’deki lisansüstü tezlerin arşivlendiği ve tarandığı veri tabanı. Yalnız yazarının izin verdiği tezler tam metin erişime açıktır.
YÖKDİL: Yükseköğretim Kurumları Yabancı Dil Sınavı. YÖK ile ÖSYM arasındaki protokolle ÖSYM tarafından yapılır; fen, sağlık ve sosyal bilimler alanlarında yabancı dil bilgisini ölçer.
YÖKSİS: Yükseköğretim Bilgi Yönetim Sistemi. Öğrenci ve akademisyen kayıtlarının tutulduğu sistem; DGS’de önlisans not ortalaması buradan alınır.

Eğitim basamakları ve süreçler

AGNO / GNO: Ağırlıklı genel not ortalaması / genel not ortalaması. Alınan derslerin notlarının katkı puanı ya da AKTS ile ağırlıklandırılmış ortalamasıdır; lisansüstü ve kadro başvurularında 100’lük sisteme çevrilmiş hâli istenebilir (YÖK dönüşüm tablosu).
AKTS: Avrupa Katkı puanı Transfer Sistemi. Derslerin öğrenci iş yüküne göre ölçüldüğü sistem.
Anabilim dalı: Lisansüstü programların yürütüldüğü akademik birim; başvurularda program bu birimin adıyla geçer.
Bilimsel hazırlık: Lisans veya yüksek lisansını farklı alanda ya da başka üniversitede tamamlayan öğrencilerin eksiklerini gidermek için uygulanabilen, en çok iki yarıyıllık program.
Çift anadal: Bir lisans öğrencisinin, koşulları sağlarsa ikinci bir lisans programını da tamamlayıp iki diploma almasını sağlayan program.
Danışman: Tez sürecinde öğrenciyi yönlendiren öğretim üyesi.
Denklik: Yurt dışında alınan diplomanın Türkiye’de geçerli sayılması için YÖK’ten alınan belge.
Doktora: Tezli yüksek lisanstan sonra ya da koşulları sağlayanlar için doğrudan lisanstan sonra başlanan, özgün araştırma ve tezle tamamlanan en yüksek eğitim basamağı.
Dönem projesi: Tezsiz yüksek lisansta tezin yerine hazırlanan yazılı proje veya rapor.
Erasmus+: Avrupa Birliği’nin eğitim, gençlik ve spor programı. Öğrenciler ve akademisyenler anlaşmalı yükseköğretim kurumlarında öğrenim, staj ya da ders verme hareketliliğine katılabilir.
Farabi ve Mevlana: Farabi, Türkiye’deki üniversiteler arası; Mevlana, Türkiye ile yurt dışındaki kurumlar arası öğrenci ve öğretim elemanı değişim programıdır. Program ve kontenjanlar üniversitelere göre değişir.
Jüri: Tez savunmasını dinleyip karar veren öğretim üyeleri. Yüksek lisansta üç veya beş, doktorada danışman dahil beş kişidir.
Lisans: Genelde dört yıllık yükseköğretim programı.
Lisans derecesiyle doktora: Yüksek lisans yapmadan lisans diplomasıyla doktoraya kabul. Bazı üniversiteler bütünleşik doktora adıyla ilan eder; not ortalaması ve ALES alt sınırları daha yüksektir.
Lisansüstü: Yüksek lisans, doktora ve sanatta yeterlik programlarının ortak adı.
Önlisans: Çoğunlukla iki yıllık yükseköğretim programı.
Özel öğrenci: Kayıtlı olduğu programın dışında başka bir üniversitenin lisansüstü derslerini alan öğrenci.
Sanatta yeterlik: Güzel sanatlar alanlarında yürütülen, doktoraya eşdeğer program.
Seminer: Lisansüstü programlarda başarılı veya başarısız olarak değerlendirilen zorunlu ders.
Tez izleme komitesi: Doktora tez sürecini yılda en az iki kez değerlendiren, üç öğretim üyesinden oluşan kurul.
Tez önerisi: Doktora öğrencisinin araştırmanın amacını, yöntemini ve çalışma planını tez izleme komitesi önünde sözlü olarak savunduğu aşama.
Tez savunması: Tezin jüri önünde sunulduğu ve soru-cevap bölümüyle tamamlanan sınav. Dinleyicilere açıktır; jüri kabul, ret veya düzeltme kararı verir.
Tezli yüksek lisans: Tez yazılan ve jüri önünde savunulan yüksek lisans. Akademik kariyer için genelde bu tür aranır.
Tezsiz yüksek lisans: Tez yerine dönem projesiyle tamamlanan program.
Transkript: Alınan dersleri ve notları gösteren resmî not dökümü.
Yandal: Bir lisans öğrencisinin kendi bölümüne ek olarak başka bir alanda sınırlı sayıda ders alıp sertifika edindiği program; ikinci diploma vermez.
Yatay geçiş: Bir lisansüstü programda en az bir yarıyılı tamamlamış başarılı öğrencinin eşdeğer bir programa geçişi. Koşulları senato belirler.
Yeterlik sınavı: Doktora öğrencisinin dersleri ve semineri tamamladıktan sonra, tez aşamasına geçmeden önce girdiği yazılı ve sözlü sınav.
Yüksek lisans: Lisans sonrası eğitim. Tezli ve tezsiz türleri vardır.

Akademik kadrolar ve başvurular

2547 sayılı Kanun: Yükseköğretim Kanunu. Üniversitelerin yapısını, öğretim elemanı kadrolarını, atama ve yükseltme esaslarını düzenler.
33/a kadro: 2547 sayılı Kanun’un 33. maddesinin (a) fıkrasına göre atanan araştırma görevlisi. Atama süreleri ve koşullar mevzuatla belirlenir; ilanlarda kadronun hangi maddeye göre açıldığı yazılır.
50/d kadro: 2547 sayılı Kanun’un 50. maddesinin (d) fıkrasına göre, lisansüstü öğrenimi süresince atanan araştırma görevlisi. Görev genellikle öğrenimin bitmesiyle sona erer; güncel koşullar için ilanı ve mevzuatı kontrol edin.
Araştırma görevlisi: Yükseköğretim kurumlarında yapılan araştırma, inceleme ve deneylerde yardımcı olan öğretim elemanı. Çoğunlukla lisansüstü eğitimini sürdürür.
Dekan: Fakültenin yöneticisi. Rektörün önerisiyle YÖK tarafından atanır.
Doçent: Doçentlik unvanı almış ve doçent kadrosuna atanmış öğretim üyesi.
Doçentlik: Öğretim üyeleri için kriterlere dayalı bir unvandır. Başvurular ÜAK’a yapılır; güncel şartları YÖK ve ÜAK duyurularından kontrol edin.
Doktor öğretim üyesi: Doktorasını tamamlamış, öğretim üyesi kadrosundaki ilk unvan.
Doktora sonrası araştırmacı: Doktorasını tamamladıktan sonra belirli süreli bir projede veya kurumda araştırma yapan kişi (postdoc).
Giriş sınavı: Ön değerlendirmeyi geçen adaylar için üniversitenin yaptığı, kadro türüne göre yazılı veya sözlü sınav.
Kadro ilanı: Üniversitenin boş akademik kadro için yayımladığı başvuru duyurusu.
Merkezi sınav muafiyeti: Doktorasını tamamlamış olanlar veya öğretim elemanı kadrosunda çalışmış ya da çalışmakta olanlar gibi yönetmelikte sayılan adaylarda ALES şartının aranmaması. Bu adayların ALES puanı değerlendirmede 70 kabul edilir.
Nihai değerlendirme: ALES, lisans mezuniyet notu, yabancı dil ve giriş sınavı puanlarının ağırlıklı toplamıyla yapılan son sıralama. Yönetmelikte 65 puanın altı başarısız sayılır.
Norm kadro: Bir üniversitenin birimlerinde ihtiyaç duyulan öğretim elemanı sayısının, YÖK’ün norm kadro esaslarına göre belirlenmesi. Kadro ilanları bu planlamayla açılır.
Öğretim elemanı: Öğretim üyeleri, öğretim görevlileri ve araştırma görevlilerini kapsayan genel ad.
Öğretim görevlisi: Ağırlıklı olarak ders veren öğretim elemanı. Genel kural olarak en az tezli yüksek lisans derecesi aranır.
Ön değerlendirme: Araştırma ve öğretim görevlisi ilanlarında ALES ile yabancı dil puanı (meslek yüksekokullarında lisans notu) kullanılarak giriş sınavına çağrılacak adayların belirlenmesi.
Profesör: Akademik kadroların en üst unvanı.
Rektör: Üniversitenin en üst yöneticisi. Devlet üniversitelerinde Cumhurbaşkanı tarafından atanır.

Yayın ve değerlendirme

Açık erişim: Bilimsel yayınların okura ücretsiz ve engelsiz sunulması. Bazı dergiler yayın ücreti (APC) alır; bu, derginin kalitesini tek başına göstermez.
Atıf: Bir çalışmanın başka bir çalışmada kaynak gösterilmesi.
Bildiri: Kongre veya sempozyumda sunulan bilimsel çalışma.
Çeyreklik (Q1–Q4): Dergilerin alanlarındaki etki göstergesine göre dört dilime ayrılması; Q1 en üst yüzde 25’tir. Hangi kaynağa (ör. JCR, Scimago) göre hesaplandığı belirtilmelidir.
DergiPark: Türkiye’de akademik dergilerin yayımlandığı ve yönetildiği platform.
Derleme makale: Bir konudaki mevcut çalışmaları sistematik ya da anlatı biçiminde bir araya getirip değerlendiren makale; yeni veri sunmaz.
DOI: Bir yayını kalıcı olarak tanımlayan numara.
ESCI: Web of Science’ın yeni çıkan kaynaklar dizini.
Etki faktörü: Bir derginin belirli bir dönemde yayımladığı makalelerin aldığı ortalama atıfı gösteren ölçüt.
h-indeksi: Bir araştırmacının yayın sayısı ile atıf sayısını birlikte gösteren ölçüt: en az h kez atıf almış h yayını olan araştırmacının h-indeksi h’dir.
Hakem: Makaleyi yayın öncesinde değerlendiren alan uzmanı.
Hakemli dergi: Makalelerin yayın öncesi alan uzmanlarınca değerlendirildiği dergi.
Kongre ve sempozyum: Araştırmacıların çalışmalarını bildiri olarak sunduğu bilimsel toplantılar.
Makale: Dergide yayımlanan bilimsel yazı.
ORCID: Araştırmacıya özgü, ücretsiz kimlik numarası.
Ön baskı (preprint): Hakem sürecinden önce paylaşılan makale sürümü.
Revizyon: Hakem görüşlerine göre makalenin düzeltilmesi.
SCI, SSCI, AHCI: Web of Science içindeki dizinler: fen, sosyal bilimler ve sanat-beşeri bilimler.
Scopus: Elsevier’in çok disiplinli atıf ve özet veri tabanı. Atama ve yükseltme ölçütlerinde sık geçer.
TR Dizin: Türkiye’de yayımlanan dergileri tarayan ulusal dizin.
Web of Science: Clarivate’in atıf veri tabanı platformu. SCI-Expanded, SSCI, AHCI ve ESCI indeksleri bu platformdadır.
Yağmacı dergi: Bilimsel değerlendirme yapmadan ücret karşılığı yayın yapan dergi. Hakem süreci, editör kurulu ve indeks iddialarını kontrol etmek gerekir.

Tez ve araştırma

Anahtar kelimeler: Çalışmanın aranabilmesi için seçilen temel kavramlar.
APA: Sosyal bilimlerde yaygın kullanılan atıf ve kaynakça biçimi.
Araştırma sorusu: Çalışmanın yanıt aradığı temel soru.
Benzerlik raporu: Metnin başka kaynaklarla benzerliğini gösteren rapor. Tez savunmasından önce enstitü intihal yazılım programı raporu alır.
Değişken: Araştırmada farklı değerler alabilen ve ölçülen özellik (ör. yaş, başarı puanı). Bağımsız değişken etkisi incelenen, bağımlı değişken etkilenen değişkendir.
Etik kurul izni: İnsan veya hayvan katılımlı çalışmalar için gerekli izin.
Evren: Araştırma sonuçlarının genellenmek istendiği grubun tamamı.
Geçerlik ve güvenirlik: Geçerlik, ölçme aracının ölçmek istediği şeyi ölçmesi; güvenirlik, tekrarlı ölçümlerde tutarlı sonuç vermesidir.
Hipotez: Test edilecek öngörü.
İntihal: Başkalarının fikirlerini, yöntemlerini, verilerini veya eserlerini bilimsel kurallara uygun atıf yapmadan kısmen ya da tamamen kendi eseri gibi göstermek.
Karma yöntem: Nicel ve nitel yöntemlerin aynı çalışmada birlikte kullanılması.
Kaynakça: Çalışmada kullanılan kaynakların listesi.
Kuramsal çerçeve: Araştırmanın dayandığı kuram ve kavramların, araştırma sorusuyla ilişkisini gösteren bölüm.
Literatür taraması: Konuyla ilgili mevcut çalışmaların sistemli biçimde incelenmesi.
Nicel araştırma: Sayısal veriye dayanan araştırma.
Nitel araştırma: Görüşme, gözlem gibi sayısal olmayan veriye dayanan araştırma.
Ölçek: Bir tutum, beceri ya da özelliği ölçmek için geliştirilmiş, geçerlik ve güvenirlik çalışması yapılmış madde seti. Başkasının ölçeğini kullanmak için çoğunlukla izin gerekir.
Örneklem: Evrenden seçilen, çalışmaya katılan grup.
Özet: Tezin veya makalenin amacını, yöntemini ve bulgularını kısaca anlatan bölüm.
Pilot çalışma: Asıl veri toplamadan önce ölçme aracını ve süreci küçük bir grupta deneyerek sorunları bulma çalışması.
Sınırlılıklar: Araştırmanın kapsamını ve genellenebilirliğini daraltan koşulların tezde açıkça yazıldığı bölüm.
Tez yazım kılavuzu: Enstitünün tezin biçimini, sayfa düzenini ve kaynak gösterme kurallarını belirlediği belge.
Veri toplama aracı: Anket, görüşme formu, gözlem formu, ölçek gibi araştırma verisinin toplandığı araçların genel adı.

Basamakların sırası ve her aşamada yapılacaklar için Öğrenci Yolu, sınavların ne zaman yapıldığı için sınav ve başvuru takvimi, ön değerlendirme puanınız için puan hesaplama aracı. Tez süreci için Tez Masası. Eklenmesini istediğiniz bir terim varsa bize yazın.