Akademisyen Nasıl Olunur? Şartlar ve Akademik Kariyer Basamakları

Akademisyen olmak için önce bir lisans programını bitirir, ardından tezli yüksek lisans ve doktora yaparsınız; bu süreçte ALES ve yabancı dil puanı şartlarını karşılayarak araştırma görevlisi ya da öğretim görevlisi kadrolarına başvurabilirsiniz. Doktoradan sonra doktor öğretim üyesi, Üniversitelerarası Kurul (ÜAK) değerlendirmesiyle doçent ve doçentlik unvanından sonra en az beş yıllık çalışmanın ardından profesör olabilirsiniz. Aşağıda her basamağın şartlarını yürürlükteki mevzuata göre özetledik.

Bu yazıda

• Akademisyen nedir?
• Akademik kariyer basamakları
• Lisans, yüksek lisans ve doktora yolu
• ALES ve yabancı dil şartları
• Doçentlik başvurusu nasıl işler?
• Akademik kadro ilanları nerede yayımlanır?
• Adım adım akademisyen olma yol haritası
• Sık sorulan sorular

Akademisyen nedir?

Günlük dilde “akademisyen” denilen kişiler, 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu’nda “öğretim elemanı” olarak geçer. Kanuna göre öğretim elemanları; öğretim üyeleri, öğretim görevlileri ve araştırma görevlileridir. Öğretim üyeleri ise profesör, doçent ve doktor öğretim üyelerinden oluşur. Kısacası akademik kariyer, araştırma ve ders verme görevlerinin unvana göre değiştiği basamaklı bir yapıdır.

Akademik kariyer basamakları

Aşağıdaki tablo, her unvan için Kanun ve yönetmeliklerde yer alan temel şartları gösterir. Üniversiteler, YÖK onayıyla bu asgari şartlara ek koşullar koyabilir.

Unvan	Temel şart	Atama süresi
Araştırma görevlisi	ALES en az 70, yabancı dil en az 50; devlet üniversitelerinde tezli yüksek lisans, doktora veya sanatta yeterlik öğrencisi olmak; sınav yılının 1 Ocak tarihinde 35 yaşını doldurmamış olmak	En çok 3 yıl, yeniden atanabilir
Öğretim görevlisi	En az tezli yüksek lisans (meslek yüksekokullarının YÖK’çe belirlenen uzmanlık alanları hariç), ALES en az 70, yabancı dil en az 50	Kadro türüne göre değişir
Doktor öğretim üyesi	Doktora ya da tıpta, diş hekimliğinde, eczacılıkta, veteriner hekimlikte uzmanlık veya sanatta yeterlik	Rektör tarafından en çok 4 yıl, yeniden atanabilir
Doçent	ÜAK tarafından verilen doçentlik unvanı ve ilan edilen doçent kadrosuna atanma	Kadroya atama
Profesör	Doçentlik unvanından sonra ilgili bilim alanında en az 5 yıl çalışmak ve özgün yayınlar yapmak	Kadroya atama

Araştırma görevlisi ile öğretim görevlisi arasındaki görev ve statü farklarını öğretim görevlisi ve araştırma görevlisi arasındaki farklar yazımızda ayrıntılı anlattık.

Lisans, yüksek lisans ve doktora yolu

Yüksek lisans

Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği’ne göre yüksek lisans programına başvurmak için lisans diploması ve başvurulan programın puan türünde en az 55 olmak üzere senatonun belirlediği ALES puanı gerekir. Tezsiz programlarda üniversite ALES aramayabilir. Akademik kadrolar açısından önemli nokta şudur: öğretim görevlisi kadrosu için en az tezli yüksek lisans istenir.

Doktora

Doktoraya tezli yüksek lisans diplomasıyla başvurmak için ALES’ten en az 55 puan gerekir. Lisans derecesiyle doğrudan doktoraya başvurmak da mümkündür; bu durumda lisans not ortalamasının 4 üzerinden en az 3 olması ve ALES’ten en az 80 almanız gerekir. Doktora kabulünde ayrıca YÖK’ün kabul ettiği merkezi yabancı dil sınavlarından en az 55 puan aranır. Program süresi yüksek lisansla kabul edilenler için 8 yarıyıl (azami 12), lisansla kabul edilenler için 10 yarıyıldır (azami 14). Bu yolun ayrıntıları için lisans sonrası doktora nedir yazımıza bakabilirsiniz.

ALES ve yabancı dil şartları

Araştırma görevlisi ve öğretim görevlisi kadrolarına yapılacak atamalarda, merkezi sınav yönetmeliğine göre ALES’ten en az 70 ve YÖK’ün kabul ettiği merkezi yabancı dil sınavından en az 50 puan (ya da eşdeğer puan) gerekir. ALES sonuçları açıklandığı tarihten itibaren beş yıl geçerlidir. YÖK ilanlarında merkezi dil sınavı olarak ÖSYM’nin YDS/e-YDS ve YÖKDİL/e-YÖKDİL sınavları sayılmaktadır. ALES’e hazırlanıyorsanız ALES nedir, nasıl girilir rehberimiz iyi bir başlangıç olur.

• Muafiyet: Doktora, tıpta uzmanlık veya sanatta yeterlik eğitimini tamamlamış olanlar ile yükseköğretim kurumlarında öğretim elemanı kadrosunda çalışmış veya çalışmakta olanlardan ALES şartı aranmaz; bu adayların ALES puanı değerlendirmede 70 kabul edilir.
• Yabancı dille öğretim: Yabancı dille eğitim yapılan programlardaki öğretim görevlisi kadroları ve dil alanıyla ilgili kadrolar için en az 85 dil puanı istenir.
• Meslek yüksekokulları: Belirli istisnalar dışında meslek yüksekokullarındaki kadrolarda yabancı dil şartı aranmaz.
• Daha yüksek taban: Üniversiteler senato kararıyla bu puanların üzerinde asgari puan belirleyebilir.

Değerlendirme iki aşamalıdır. Ön değerlendirmede (dil puanı yüksek tutulan kadrolar ve meslek yüksekokulları hariç) ALES’in %60’ı ve dil puanının %40’ı alınır, kadro sayısının on katına kadar aday giriş sınavına çağrılır. Nihai değerlendirmede ise ALES %30, lisans mezuniyet notu %30, yabancı dil %10 ve giriş sınavı %30 ağırlıkla hesaplanır; 65 puanın altı başarısız sayılır. Kendi puanınızı ALES ve YDS puan hesaplama aracımızla hızlıca görebilirsiniz.

Doçentlik başvurusu nasıl işler?

Doçentlik bir kadro değil, ÜAK’ın verdiği bir unvandır. Kanun ve Doçentlik Yönetmeliği’ne göre başvuru şartları şunlardır:

• Doktora ya da tıpta, diş hekimliğinde, eczacılıkta, veteriner hekimlikte uzmanlık veya sanatta yeterlik kazanmış olmak,
• YÖK’ün belirlediği merkezi bir yabancı dil sınavından en az 55 puan ya da eşdeğer puan almak,
• Her bilim alanı için belirlenen asgari sayı ve nitelikte özgün bilimsel yayın ve çalışma yapmış olmak.

Başvurular ÜAK’ın belirlediği takvime göre yılda en az iki kez (yürürlükteki yönetmeliğe göre Mart ve Ekim dönemlerinde) Doçentlik Bilgi Sistemi üzerinden elektronik olarak yapılır. ÜAK, aday için beş kişilik bir jüri (alanda yeterli öğretim üyesi yoksa üç kişilik) belirler; jüri üyeleri eserleri inceleyerek gerekçeli rapor yazar. Beş kişilik jüride en az üç, üç kişilik jüride en az iki üyenin adayı başarılı bulmasıyla doçentlik unvanı verilir. Unvanı alan kişi, üniversitelerin ilan ettiği doçent kadrolarına ayrıca başvurur.

Akademik kadro ilanları nerede yayımlanır?

• Öğretim üyesi kadroları (doktor öğretim üyesi, doçent, profesör): Rektörlük tarafından Resmî Gazete’de ve üniversitenin internet ana sayfasında ilan edilir; başvuru süresi 15 günden az olamaz.
• Araştırma görevlisi ve öğretim görevlisi kadroları: Kamu kurumlarının personel alım ilanları Resmî Gazete’de, Cumhurbaşkanınca belirlenen kurumun internet sitesinde ve kurumun kendi sitesinde duyurulur. Son başvuru tarihi ilandan itibaren 15 günden kısa olamaz.
• YÖK Akademik Kariyer-Liyakat Platformu: Doktorasını tamamlamış adayların kayıt olup devlet üniversitelerinin çağrı ve ilanlarını görebildiği YÖK platformudur.

Akademik Kariyer olarak bu resmî kaynaklardaki ilanları tek yerde topluyoruz: araştırma görevlisi ilanları, öğretim görevlisi ilanları ve öğretim üyesi kadroları sayfalarından güncel ilanları takip edebilirsiniz. Puan eşikleri ve ek koşullar değişebildiği için her başvuruda ilanın kendi metni esastır.

Adım adım akademisyen olma yol haritası

1. Lisans programınızı bitirin ve not ortalamanızı yüksek tutun; lisans notu hem lisansüstü kabulde hem kadro değerlendirmesinde kullanılır.
2. ALES’e girin ve alanınızın puan türünde en az 70 almaya çalışın; bu puan beş yıl geçerlidir.
3. YDS, e-YDS veya YÖKDİL gibi bir merkezi dil sınavına girin. Kadro başvurusu için en az 50, doktora ve doçentlik için en az 55 puan gerekir.
4. Tezli yüksek lisansa başlayın. Devlet üniversitelerinde araştırma görevlisi kadrosu için lisansüstü öğrencisi olmak şarttır.
5. Araştırma görevlisi veya öğretim görevlisi ilanlarını takip edip başvurun. Başvurudan önce akademik CV oluşturucu ile güncel bir özgeçmiş hazırlayın.
6. Doktoranızı tamamlayın ve doktor öğretim üyesi kadrolarına başvurun.
7. Alanınızdaki doçentlik yayın şartlarını karşılayınca ÜAK’a doçentlik başvurusu yapın, unvanı aldıktan sonra doçent kadrolarına başvurun.
8. Doçentlik unvanından sonra en az beş yıl alanınızda çalışıp özgün yayınlar yaparak profesörlük kadrolarına başvurun.

Sık sorulan sorular

Diğer rehberler